A Ruta dos Viños con Esencia de Río

A Ruta dos "Viños con Esencia de Río" é unha viaxe por unha das zonas vitivinícolas máis antigas de Galicia: as terras ás beiras do Río Miño. Este itinerario enocultural mergúllanos nos procesos de produción de viño máis ancestrais e artesanais, e permítenos coñecer de primeira man como viticultores con verdadeira paixón polo seu traballo adaptaron os métodos tradicionais de cultivo e elaboración aos tempos actuais. A auga é o fío condutor desta ruta. Os ríos que regan estas terras non só labraron a paisaxe e facilitaron a vida e a viticultura, senón que tamén foron obxecto de culto, de rito e de mitos ao longo de séculos. Desde os antigos santuarios construídos nas beiras do Barbantiño ou do Formigueiro, ata as lendarias Burgas no corazón de Ourense, a auga está presente en cada recuncho deste territorio. Ao longo deste percorrido gozaremos aprendendo sobre o viño, descubrindo paraxes espectaculares, un rico patrimonio cultural e histórico, e desconectando da rutina mergullándonos en espazos naturais únicos.

A IXP Val do Miño Ourense sitúase nas comarcas que bordean a zona central do val do río Miño, incluíndo Ourense e zonas limítrofes. O elemento máis característico do seu relevo son os ribeiros: zonas de terrazas aluviais que ocupan as proximidades do río, en localizacións non superiores aos 400 m sobre o nivel do mar, orientadas cara ao sur e protexidas dos ventos predominantes.

Son precisamente estes ribeiros os que fan posible unha viticultura de alta calidade. Os seus chans ácidos e permeables de textura areosa, combinados coas condicións climáticas idóneas, dan como froito uns viños con excelente equilibrio e harmonía, boas expresións aromáticas e óptimas condicións de conservación.

Durante séculos, os viticultores foron buscando as mellores zonas para o cultivo, en terreos ben orientados cos chans máis axeitados. En moitas ocasións tiveron que construír muros para conter o terreo nas ladeiras, configurando así unha paisaxe singular modelada pola man do ser humano que hoxe define a identidade visual destas terras.

A tradición vitícola do Miño remóntase á Alta Idade Media. No século IX xa aparecen as primeiras referencias a viñas en documentos monásticos. Os grandes mosteiros —San Clodio de Ribadavia, Melón, Celanova— foron motores fundamentais na expansión da vide, introducindo novas técnicas de cultivo e organizando a explotación. Durante os séculos XII e XIII, o Ribeiro consolidouse como unha das zonas máis prestixiosas de Galicia, con viños destinados ao consumo local e ao abastecemento da nobreza e do clero compostelán.

O itinerario percorre doce concellos ourensáns: Amoeiro, Toén, Barbadás, Coles, A Peroxa, Nogueira de Ramuín, O Pereiro de Aguiar, Ourense, San Cibrao das Viñas, Cartelle, Pontedeva, Gomesende, Quintela de Leirado e Padrenda.

O primeiro día de ruta comeza en Amoeiro, nas primeiras horas da mañá. Nas beiras do Barbantiño, recomendamos iniciar a visita co santuario rupestre da Ferradura, cos seus petróglifos podomorfos e o abrigo do Raposo e a Zarra. Este xacemento da Idade do Ferro servía de templo astronómico, con orientacións solares que marcaban os solsticios e os períodos clave do calendario celta agrícola, o mesmo calendario que guiou durante séculos o traballo nas viñas.

A continuación, a primeira parada vinícola lévanos á Adega Terras Mancas, en Soutomanco (parroquia de Trasalba). Aquí, tres apaixonados do viño recuperaron terras que os monxes de Oseira cavaron hai xa 800 anos. Nas súas oito hectáreas de viñedos plantados en socalcos sobre as ladeiras do Barbantiño, cultivanse en cinco zonas diferenciadas as variedades autóctonas brancas: Treixadura, Albariño, Godello e Loureira. A visita inclúe cata do seu aclamado viño Terras Mancas, recoñecido coa medalla Baco de Ouro da colleita 2018 e a medalla de ouro de Vin España 2019.

Moi preto da adega, merece visita obrigada a Casa Museo Otero Pedrayo en Cimadevila (Trasalba). O Pazo de Trasalba foi o refuxio rural do ilustre escritor galego, custodiado hoxe pola Fundación Otero Pedrayo. Durante o percorrido pódese coñecer a estrutura tradicional dun pazo galego do século XX, cos seus xardíns, paseos emparrados e os vellos bocois que gardaban o viño que antano se elaboraba alí. Non en balde, en 1957 Otero Pedrayo publicou Entre a vendima e a castañeira, vinte relatos que sitúa entre esas dúas festas do ciclo rural.

Antes de continuar, aproveitamos para percorrer a Fervenza do Río Barbantiño, cun salto de 15 metros sobre o chan rochoso, accesible seguindo o Camiño Natural do Barbantiño ou mediante unha ruta de 7 km desde as Termas de Quintas, atravesando a Ponte de San Fiz e os Muíños das Penas.

Continuamos cara ao concello de Toén, onde a paisaxe da ribeira revela a súa esencia máis popular e agrícola.

Na parroquia de Moreiras destacan a igrexa de San Pedro e un interesante conxunto de hórreos de gran valor etnográfico.

A seguinte parada é Mugares, famoso polo seu Entroido declarado Festa de Interese Turístico Galego, onde labardeiros e señoritas protagonizan un dos festivais máis auténticos de Galicia. A igrexa de Santa María é un dos poucos exemplos de arquitectura renacentista conservados en Ourense. Tamén merece atención a súa fonte e lavadoiro, cuberto con bóveda de medio punto de pedra granítica, e os tradicionais cabaceiros de estrutura de madeira.

Antes de abandonar Toén, recomendamos visitar a Torre do Olivar, antiga fortifcación rodeada por grandes extensións de viñedos que definen unha fermosa paisaxe vitivinícola.

O concello de Barbadás foi durante séculos terra de bo viño. Vicente Risco, en 1925, describía as súas ribeiras dicindo que "dáse bo viño". Hoxe conserva enclaves naturais de grande beleza e un patrimonio simbólico único.

Visita imprescindible é o santuario de San Benito da Cova do Lobo e o milagreiro Penedo Vigón (ou Penedo do Tangaraño), onde as xentes levaban os nenos a curar o enganido: un dos espazos máis evocadores da relixiosidade popular ourensá. Recomendamos tamén percorrer o centro histórico de Bentraces e o Pazo de Bentraces.

Para rematar a primeira xornada, poñemos rumbo ao concello de Coles e á Casa Rectoral de Vides Singulares, onde nos aloxaremos. Esta construción do século XVIII —con 7 dormitorios, varios salóns, adega, xardín e sala de catas— é en si mesma unha experiencia enoturística. Desde cada habitación, nomeada cunha variedade de uva e decorada coa súa gama cromática, gózase de vistas aos viñedos e ás montañas do Val do Río Miño.

O segundo día comeza coa visita matinal á Adega Ferreiros (Vides Singulares), en Coles. Esta adega semisoterrada de recente construción, con dúas hectáreas de viñedo e equipamento moderno para 70.000 litros de viño, ofrece unha proposta enoturística próxima e didáctica. As visitas inclúen explicación dos traballos no campo, das variedades cultivadas e distintas opcións de cata: cata de tres viños, cata dirixida pola relación entre paisaxe e viño, catas maridadas con produtos locais ou incluso almorzo madrugador entre as cepas.

Antes de abandonar Coles, recomendamos visitar a igrexa románica de Santo Eusebio da Peroxa (construída sobre un antigo castro, con fermosos canzorros decorados), o Pazo de Fontefiz (hoxe Centro de Recuperación de Gando Galego da Xunta, onde se pode ver pacer a vaca cachena e outras razas autóctonas) e a igrexa románica de Santa María de Ucelle, coa súa singular escena de xograría no tímpano da portada sur (un home tocando un instrumento de corda e unha muller cun pandeiro, representación pouco común no románico galego).

Enclavada no alto, rodeada de viñedos e co río Miño aos seus pés, A Peroxa ofrece unha lección de historia, ferro e paisaxe vitícola.

Visita de referencia: o Castelo da Peroxa, construído no século VIII pola familia Temes sobre o emprazamento dun castro, para defender as súas terras das incursións musulmás. Sobreviviu á Revolta Irmandiña do século XV —un dos poucos castelos galegos que o fixo— e hoxe, xa en ruínas, conserva as bases das murallas, os alicerces da torre da homenaxe, un muíño e o alxibe. A carón do castelo celebrábase a histórica Feira da Peroxa, famosa pola súa carne de vitela ao caldeiro.

Na estrada entre A Peroxa e Carracedo, o miradoiro ofrece vistas espectaculares sobre o Val do Rego do Rial e os restos do castelo.

A visita aos Peares é imprescindible: a confluencia dos ríos Miño, Sil e Búbal, punto de encontro de catro concellos de dúas provincias. Destaca a ponte de ferro de estilo Eiffeliano, o complexo do encoro, a praia fluvial do Búbal e os murais artísticos e a escultura en memoria de Rodolfo Prada, intelectual galeguista e fundador das Irmandades da Fala.

A estrada LU-P-1010 que descende da Peroxa aos Peares é un percorrido vitivinícola sen parangón: aldeas ancoradas nas ladeiras con viñedos en socalcos sostidos por infinitos muros de pedra, regatos que corren monte abaixo cara ao Miño.

En Nogueira de Ramuín o Sil reflíctese no viño e no silencio dos mosteiros. Visita central: o Mosteiro de San Estevo de Ribas de Sil, declarado Monumento Histórico-Artístico en 1923. Situado nas ribeiras do canón do Sil, en medio dun bosque caducifolio, conta con fachada barroca do século XVIII e tres claustros: un románico-gótico e dous renacentistas. A igrexa ten base románica con elementos góticos, cunha planta basilical de tres naves e tres ábsidas semicirculares. As súas orixes documentadas remóntanse ao século X, aínda que pode tratarse dun asentamento moito máis antigo.

Imprescindible tamén os Miradoiros da Ribeira Sacra, balcóns privilexiados para admirar a grandeza desta paisaxe labrada polos ríos. Os amantes da prehistoria poden visitar a necrópole tumular das Cabanas (parroquia de Moura), conxunto de sete túmulos neolíticos do 4500 ao 2000 a.C.

Camiñando á beira do Miño rumbo a Ourense, o concello de O Pereiro de Aguiar ofrece numerosos atractivos culturais. Recomendamos unha parada no Castro de San Tomé, situado nun curuto a 245 metros de altura sobre o val do Río Loña. Este antigo asentamento castrexo, escavado e posto en valor en 2003–2004 pola Fundación Pedro Barrié de la Maza, ofrece fermosas vistas sobre o val onde se sitúa a cidade de Ourense.

A xornada remata en Ourense, cidade que funde pedra, lume e auga quente nun final perfecto para brindar co Miño.

Ourense naceu en torno a tres fontes sagradas e curativas: As Burgas, mananciais onde en tempos galaicorromanos se rendía culto ás ninfas. Declaradas Ben de Interese Cultural en 2007, o seu Centro de Interpretación descobre a historia da cidade e permite gozar dun baño na piscina termal.

O percorrido pola cidade inclúe o casco histórico (Conxunto histórico-artístico), a visita á Catedral de San Martiño (s. XII–XIII), e a Ruta pola zona dos viños: un conxunto de rúas entre a Praza do Ferro e a Catedral, con bares, restaurantes e tabernas onde gozar da tradición vinícola ourensá.

Para rematar: un baño relaxante nas termas do Miño. A zona termal da Chavasqueira, a máis próxima á cidade, ofrece a opción das Termas A Chavasqueira (ambiente de inspiración xaponesa) ou as piscinas exteriores de acceso gratuíto. Máis adiante, as Termas de Outariz son outro referente termal de primeira orde.

As terras da IXP Val do Miño Ourense posúen unha extraordinaria riqueza e diversidade gastronómica, baseada no uso de produtos de proximidade e de produción ecolóxica que maridan á perfección cos viños da zona.

Polbo á feira. As pulpeiras ourensás son famosas en toda Galicia polo seu papel nas feiras tradicionais.
Carne ao caldeiro, outro dos pratos máis representativos destas terras.
A lamprea e as anguías do río Miño.
Aa caza, e as carnes de porco e vacún, moitas delas de razas autóctonas como a vaca cachena.
Grelos co lacón, protagonistas xunto ao repolo e as verzas do cocido galego.
Mención especial merecen as empanadas e os pans da zona, especialmente o pan de Cea.

A proposta gastronómica complétase cunha repostería de grande nivel: a bica, os amendoados, as canas recheas. E como referencia singular, o marron glacé: Ourense é un dos principais produtores desta preparación doce da castaña, froito que abunda na IXP e que se celebra cada novembro nos populares Magostos.

A IXP Val do Miño Ourense é a primeira IXP dedicada ao viño constituída en Galicia, con profundo arraigamento histórico nas comarcas do val central do río Miño. A IXP Val do Miño Ourense é a primeira IXP dedicada ao viño constituída en Galicia, con profundo arraigamento histórico nas comarcas do val central do río Miño.

O elemento xeográfico clave son os ribeiros: zonas de terrazas aluviais nas proximidades do río, con localizacións non superiores a 400 m s.n.m., orientación sur e protección dos ventos. Os seus chans, ácidos e permeables de textura areosa, combinados cunha milenaria tradición de cultivo, dan como froito uns viños de gran calidade e personalidade.

As variedades presentes son principalmente autóctonas, seleccionadas ao longo de séculos polos viticultores da zona e perfectamente adaptadas ás condicións edafoclimáticas locais.

Para brancos: Treixadura, Torrontés, Godello, Albariño, Loureira e Palomino.

Para tintos: Mencía, Brancellao, Mouratón, Sousón, Caíño Bravo, Caíño Longo, Caíño Tinto e Garnacha Tintorera.

As adegas desta IXP son Terras Mancas e Vides Singulares.

Podes descargar a Guía Enoturística da Ruta dos Viños con Esencia de Río facendo click aquí. (PDF)

Podes descargar o Mapa do Itinerario cos principais puntos de interese facendo click aquí (PDF)